جزوه جغرافیای سیاسی

جزوه جغرافیای سیاسی
تاریخ ایجاد 18/11/2017 12:00:00 ق.ظ    تعدادبرگ: 159 برگ ورد   قیمت: 3000 تومان   حجم فایل: 957 kb	تعدادمشاهده  3
جزوه جغرافیای سیاسی      بخشی از مطلب  جزوات خلاصه منابع آمادگی آزمون کارشناسی ارشد رشته جغرافیا به طور کامل به همراه مجموعه تست ها با پاسخ های تشریحی با فرمت ورد که در 159صفحه تهیه شده است    فصل اول: مبانی جغرافیای سیاسی   معرفی، ماهیت و قلمرو جغرافیای سیاسی:  کمک جغرافیدانان سیاسی به علوم اجتماعی، علوم سیاسی و روابط بین‌الملل به دو طریق می‌باشد. یکی با بررسی تاثیرات عوامل متغیر فضایی نظیر مکان، موقعیت، چهره زمین، فرهنگ و شیوه‌های فرهنگی ادراک و تصمیم گیری بر استقرار حکومت‌ها و روابط بین آنها و دیگری با بررسی نحوه اثر گذاری عوامل سیاسی نظیر قدرت، قلمروخواهی، ترس و درگیری بر محیط زیست و چشم انداز جغرافیایی. پیشینه مطالعات در زمینه جغرافیای سیاسی پیشینه مطالعات در زمینه جغرافیای سیاسی و ظهور جغرافیای سیاسی به صورت یک شاخه منسجم جغرافیای انسانی از پدیده‌های قرن بیستم است. در میان متقدمان، ارسطو به ویژه به شکل دهی یک "حکومت ایده ئال" ریشه ای عمیق برای برخی مفاهیم جغرافیای سیاسی به وجود آورد. وی معتقد بود که در یک کشور مستقل ایده ئال و نمونه نسبت بین جمعیت و وسعت قلمرو و کیفیت آنها مهم است. وی درباره ترکیب ارتش و نیروی دریایی، چگونگی مرزها و سایر عوامل بحث کرده، در تمام این بحث‌ها به ماهیت محیط فیزیکی به ویژه آب و هوا به عنوان یک عامل تعیین کننده اشاره دارد. استرابو نیز مانند ارسطو با تمایلات شدید ملی گرایانه خود بر این باور بود که میهن او(یونان) بهترین آب و هوا و در نتیجه بهترین شیوه حکومتی را دارد. در قرون وسطی علم و دانشوری در اروپا تحت الشعاع مذهب قرار گرفت، در حالی که در جهان اسلام جغرافیا در بین بازرگانان، مورخان، جهان گردان و فیلسوفان مسلمان رواج یافت. ابن خلدون در نظریه معروف خود درباره قبیله و شهر (دو واحد سیاسی قدرتمند زمان) ارائه داد و به نقش محیط طبیعی این واحدها به عنوان عاملی تعیین کننده اشاره کرد. در نظریه ابن خلدون در مرحله پنجم از رشد و بلوغ و انقراض حکومت‌ها عامل اسراف و تبذیر باعث انحطاط و اضمحلال حکومت می‌شود. در اواخر قرن نوزدهم " کارل ریتر " در برلین نظریه رشد حکومت را مشابه آنچه ابن خلدون در پنج قرن پیش از آن ارائه کرده بود، مطرح کرد. دوره جدید تحول در جغرافیای سیاسی با فردریک راتزل آلمانی آغاز می‌شود. راتزل به دلیل ارائه مفاهیم متدولوژی جدید در جغرافیای سیاسی، پدر این دانش شناخته شده است. کتاب جغرافیای سیاسی راتزل نخستین کتابی است که به رشته تحریر درآمده است. راتزل تحت تاثیر داروینیسم، دو عامل وسعت و موقعیت جغرافیایی را مهم می‌داند و وسعت هر کشوری را نشانه قدرت حکومت می‌داند و به اعتقاد وی مردم یک کشور باید از نیازهای فضایی خود آگاه باشند و در تاسیس آن بکوشند. وی در رابطه با عامل موقعیت می‌گوید که موقعیت یک کشور در مجاورت یک حکومت قوی یا ضعیف اهمیت راهبردی دارد. او از این بحث نتیجه می‌گرفت که در کشمکش بر سر قدرت، حکومت‌های بزرگ پیروز شده، کشورهای کوچک را ضمیمه خاک خود می‌کنند. روشن است که این دیدگاه راتزل با ایجاد انگیزه امپریالیستی، دولت مردان را به تشکیل امپراتوری تشویق می‌کرده است. اهمیت نظریه راتزل باید بیشتر از نظر تحرکی که در اندیشه سایر جغرافیدانان و سیاستمداران به وجود آورد، توجه کرد. راتزل از جهتی دیگر بنیانگذار ژئوپولیتیک نیز محسوب می‌شود اما امروزه بسیاری از نظریات راتزل در مورد رابطه وسعت و قدرت رد شده است. همگام با رشد ژئوپولیتیک، دوره تمرکز در زمینه مطالعه واحدهای متشکل سیاسی به ویژه در سطح کشور آغاز می‌شود و اغلب جغرافی دانان برجسته قرن بیستم شهرت خود را مدیون مطالعه در این زمینه می‌داند مثلا " بومن " به مطالعه مسائل عملی جغرافیای سیاسی کشوری، منطقه ای و جهانی پرداخت " ویتلسی " با اتخاذ یک رهیافت تاریخی، چگونگی پیدایش و موجودیت حکومت‌ها را مطمح نظر قرار می‌دهد و سرانجام " هارتشورن " و " جونز " با ارائه دو نظریه پایه در جغرافیای سیاسی شهرت یافتند؛ نظریه هارتشورن به بررسی کارکرد حکومت و نظریه جونز به میدان متحد معروف است. در نیمه اول دهه پنجاه هارتشورن اولین تعریف منسجم از جغرافیای سیاسی را چنین ارایه داد: " جغرافیای سیاسی، تفاوت‌ها و تشابهات سیاسی مناطق را در ارتباط با سایر تفاوت‌ها و تشابهات جغرافیایی آنها بررسی می‌کند." از اوایل دهه هفتاد در پی ظهور دیدگاه فضایی و توجه جغرافیدانان به " چگونگی سازمان یابی فضایی فعالیت‌های انسان " جغرافیدانان سیاسی نیز به بررسی چگونگی سازمان یابی سیاسی فضا پرداختند و از این زمان، جغرافیای سیاسی حیاتی دوباره یافت. در این دیدگاه به چند مورد توجه خاص می‌شود: 1. مکانی بودن فعالیت انسان در فضا  2. فعالیت انسان در فضا کانون گراست  3. کنش متقابل فضایی، محصول ویژگی‌های متفاوت مکان هاست. دو عامل آخر تحت تاثیر عامل فاصله قرار دارد هر چه فاصله بین دو مکان کمتر باشد تشابهات بین آن‌ها بیشتر بود. بنابراین در ارتباط با یکدیگر بیشتر تشویق می‌شوند. فاصله کارکردی طبق نظر ادوارد اولمن که آن را برای اولین بار عنوان کرد، "هم تکمیلی" نامیده می شود. منظور از اصل هم تکمیلی این است که دو مکان در تهیه محصولات و عرضه و تقاضای کالا و نیز نیازمندی‌ها، مکمل یکدیگر باشند که در این صورت آن‌ها برای ارتباط با یکدیگر انگیزه بهتری دارند. مشخصه‌های مکانی و الگوهای کنش انسان در فضا هر کدام زیربنای اشکال مختلف سازمان فضایی انسان را تشکیل می‌دهد. در جغرافیا اصطلاح " ناحیه شکلی یا یکنواخت " از مشخصه مکانی و اصطلاح " ناحیه کارکردی " یا ناحیه ای که در حوزه عملکرد یک مکان گره ای قرار دارد، از الگوهای کنش انسان در فضا، گرفته شده است. سازمان سیاسی فضا در واقع یک فضای سازمان یافته انسانی است که هدف آن ایفای نقش‌های سیاسی است. هدف‌های سیاسی را در سه عرصه عمده کارکردی می توان خلاصه کرد: 1. کنترل و نظارت بر توزیع، تخصیص و مالکیت منابع کمیاب مانند زمین، پول و قدرت (توانایی برای تصمیم گیریهای مقتدرانه). به طور کلی می‌توان این نقش را هماهنگ کننده و اداری نامید که هدف آن تامین نیازهای جامعه به عنوان یک واحد است. 2. حفظ نظم و تحمیل آمریت و اقتدار؛ در این عرصه حل کشمکش‌های درون و برون جامعه مورد نظر است.  3. مشروعیت دادن به آمریت و اقتدار با یکپارچه سازی اجتماعی؛ در این عرصه، تاکید بر ایجاد و حفظ نهاد‌ها و الگوهای رفتاری است که موجب انسجام و وحدت گروهی می‌شود. در واقع به بیان دیگر نقش‌های سیاسی در اصل شامل سه فرایند اساسی اند: مسابقه، تقابل و همکاری.  به طور کلی چنین می‌توان نتیجه گرفت:  1. سازمان سیاسی فضا تا حدودی منعکس کننده نظم اجتماعی و سیاسی درون جامعه است که از طریق نقش اصلی آن یعنی برقراری کنش متقابل میان واحدهای شکل یافته حاصل شده است.  2. هدف عمده سازمان سیاسی فضا ایجاد و حفظ انسجام و وحدت درون جامعه از طریق اداره و کنترل فرایندهای مسابقه، تقابل و همکاری است که به طور فضایی عمل می‌کنند.   حکومت‌های سرزمینی و نقشه سیاسی جهان:  تعریف حکومت سرزمینی:  حکومت سرزمینی به ساخت قدرتی اشاره دارد که در سرزمینی معین بر مردمانی معین تسلط پایدار داشته باشد. کارکرد اصلی حکومت از نظر داخلی، برقراری نظم و امنیت و از نظر خارجی، پاسداری از تمامیت ارضی و تلاش برای حفظ پیشبرد منافع یکایک شهروندان خویش است. از نیمه دوم قرن بیستم با شروع روند جهانی شدن سازمان‌های فراملی (آ.سه.آن) و فوق ملی (سازمان ملل متحد) و سازمان‌های غیر دولتی (شرکت‌های چند ملیتی) نیز همراه با حکومت‌های سرزمینی در نظام بین‌الملل نقش آفرینی می‌کنند.  با توجه به تعریف فوق می‌توان از سه دیدگاه جغرافیایی، حقوقی و سیاسی بررسی کرد. بعد جغرافیایی:  از بعد جغرافیایی حکومت نهادی است سرزمینی که بدون آن حکومت وجود خارجی ندارد و تمامیت ارضی آن یک مفهوم شناخته شده بین‌المللی است. در واقع، سرزمین باید با مرزهای قانونی و به رسمیت شناخته شده بین‌المللی محدود شده باشد. تا به صورت قلمرو حکومت درآید. قلمرو نیز شامل عرصه‌هایی از خاک و آب و جو فراز آنهاست و در عمق نیز هر قلمرو به شکل گوه مخروطی تا مرکز زمین امتداد می‌یابد، حکومت‌ها بر قلمرو خود حاکمیت دارند قلمرو و حاکمیت، لازم و ملزوم یکدیگرند و همین امر موجب می‌شود که حکومت از سایر نهادهای سیاسی متمایز شود زیرا کشور در واقع پهنه فیزیکی یا قلمرویی است که حکومت با اعمال قدرت، آن را به صورت عمودی سازماندهی می‌کند. مردم بخش دیگر بعد جغرافیایی حکومت را تشکیل می‌دهند در واقع بدون وجود مردم حکومت مفهومی ندارد. اگر چه تمامی کشورها بر روی نقشه سیاسی جهان، حکومت‌های سرزمینی اند، فقط تعدادی را ممکن است بتوان به عنوان حکومت ملی پذیرفت، زیرا تشکیل حکومت از سوی یک گروه همیشه بر اساس خواست و اراده ملت نیست و ممکن است از سوی سیاست بین‌الملل، تحمیلی باشد. 2.  بعد حقوقی:  از بعد حقوقی، حکومت سرزمینی، آفریده قانونی است که در یک تاریخ مشخص متولد شده بر روی نقشه سیاسی ظاهر می‌شود و موجودیت آن کشور متضمن شناسایی رسمی آن به وسیله تعدادی از کشورهای عضو سازمان ملل متحد است. امروزه حکومت‌ها باید به طور متقابل موجودیت یکدیگر را در نظام بین‌الملل به رسمیت بشناسند. بهترین مثال وضع گروه طالبان در افغانستان بود که با وجود تسخیر بخش اعظم خاک این کشور، در جامعه جهانی به عنوان یک حکومت به رسمیت شناخته نشد. با تولد یک کشور تمامی افرادی که درون مرزهای ساختگی آن زندگی می‌کنند، هویت آن حکومت را به دست آورده، شناسایی بین‌المللی می‌یابند. نکته شایان ذکر این است که با تغییر مرزهای سیاسی بین‌المللی به هر دلیل مشروط بر این که مورد تصویب دادگاه بین‌المللی دادگستری قرار گرفته باشد، افرادی که در یک مکان مشخص به سر می‌برند ممکن است یک شبه یک هویت حکومتی جدید دست یابند بدون آنکه محل مسکونی خود را تغییر داده باشند، برای مثال: در سال 1990 میلادی قوم میسکیتو ( miskito ) که در منطقه مرزی میان نیکاراگوئه و هندوراس زندگی می‌کردند، شب هنگام به عنوان شهروندان نیکاراگوایی به بستر رفتند و صبح به عنوان شهروندان هندوراسی از خواب بیدار شدند زیرا دادگاه بین‌المللی دادگستری در همان شب حکم انتقال سرزمین آنان را از کشور نیکاراگوئه به هندوراس داده بود. هر حکومت در قلمرو خود حق حاکمیت دارد منظور از حاکمیت، بالاترین قدرت زورآوری است که هیچ قدرت برتری را نمی‌شناسد. در واقع استقلال و آزاد بودن از نظارت مستقیم یک قدرت خارجی، ذاتی حکومت است؛ ولی در عمل به استثنا‌های بسیاری بر می‌خوریم. تعداد کشورهایی که به دلیل کوچک بودن وسعت یا موقعیت نامناسب کشورشان از اعمال حاکمیت کامل بر جامعه شان عاجزند، اندک نیست. کشورهای درونگان و محصور در خشکی از این گونه اند. از نظر داخلی، حکومت در درون مرزهای تثبیت شده خود حق استفاده انحصاری از ابزار زور را دارد. 3. بُعد سیاسی: از بعد سیاسی، حکومت با مفهوم جدید ارائه دهنده یک شکل خاص از سازمان دهی سیاسی است. به عبارت دیگر با اصطلاح کشور، نظام سیاسی مرکز مدار به ذهن متبادر می‌شود که درون مرزهای قانونی و بین‌المللی خود به سازمان دهی متمرکز سرزمین و مردم می‌پردازد. برای نیل به چنین هدفی، حکومت از ارکان مهمی تشکیل می‌شود که مهم ترین آنها، نهاد مدیریت یا قوه مجریه است که عنوان دولت را دارد. دولت در واقع نماینده حکومت است که به اداره روزمره کشور می‌پردازد. نخست وزیر و هیئت وزیران در کشورهای مشروطه سلطنتی و رئیس جمهوری در کشورهای جمهوری به عنوان دولت آن کشورها محسوب می‌شوند. به این ترتیب دولت‌ها ساز و کار‌های کوتاه مدت برای تحقق بخشیدن به هدف‌های بلند مدت حکومت هستند. مو لفه‌های نقشه سیاسی جهان:  آشناترین نقشه برای همه ما نقشه ای است که قلمرو سرزمینی حکومت‌ها را با رنگ‌های مختلف در سطح جهان نشان می‌دهد. این نقشه سیاسی در واقع به نظام بین‌الملل یا بهتر بگوییم نظام بین دول عینیت می‌بخشد.  1-کشور‌های مستقل (حکومت‌های سرزمینی):  بهترین عنصر تشکیل دهنده نقسه سیاسی جهان، کشور مستقل است که در عین حال مهمترین بازیگر نظام بین‌الملل محسوب می‌گردد.  2-واحدهای سیاسی غیر مستقل:  امروزه طبق آمار سال 2001 ، تعداد صد و نود کشور از میان صد و نود و یک کشور مستقل، که عضو سازمان ملل متحد هستند بر روی نقشه سیاسی جهان مشخص شده اند.  مستعمره:  در یک کشور مستعمره، حاکمیت و اداره امور در دست حکومتی معروف به اسم کشور مادر است. استدلال ظاهری حکومت‌های استعمارگر برای اداره مستعمرات این است که چون مردم بومی هنوز برای امور سیاسی و اقتصادی خویش آمادگی ندارند تا زمانی که شایستگی حکومت را پیدا نکرده اند باید تحت کنترل باشند. در حالی که حقیقت امر غیر از این است.  تحت الحمایه:  معمولا در کشورهایی که تحت الحمایه خوانده می‌شوند، امور داخلی به حاکمان محلی سپرده می‌شود و حکومت مادر طبق مواد پیمان نامه تحت الحمایگی، امور مربوط به دفاع و سیاست خارجی کشور تحت الحمایه را در دست دارد. برای این منظور از سوی حکومت مادر یک نماینده به کشور تحت الحمایه اعزام میشود تا بر امور نظارت کند. کشور‌های بحرین، قطر و امارات متصالح (امارات متحده عربی) تا پیش از 1971 م به صورت تحت الحمایه انگلیس اداره می شدند. اگر چه به نظر می‌رسد تحت الحمایگی به صورتی که در قرون گذشته وجود داشته امروز از میان رفته است اما ظهور مجدد آن را با شکلی جدید در دهه آخر قرن بیستم مشاهده می‌کنیم. با انعقاد قراردادهای بلند مدت نظامی کشور‌های کویت، عربستان سعودی، بحرین و امارات با آمریکا، در واقع آنها خود را تحت حمایت آن دولت قرار داده اند تا در موقع لزوم در مقابل تهاجم احتمالی از آن‌ها دفاع کند. تحت سرپرستی:  مناطق تحت سرپرستی از بقایای نظام سرپرستی (قیمومیت) جامعه ملل متفق سابق است. بر اساس این نظام که در سال 1920 همزمان با تأسیس جامعه ملل به وجود آمد، مستعمرات کشور‌های مغلوب در جنگ جهانی اول میان برخی قدرت‌های متفق که در جنگ پیروز شده بودند، تقسیم و جامعه ملل عهده دار حفظ برخی حقوق و آزادی‌های مدنی مردم بومی شد.  سرزمین‌های امانتی:  پس از جنگ جهانی دوم با تأسیس سازمان ملل متحد در سال 1945 ، سرپرستی نواحی تحت قیمومیت سابق به سازمان ملل داده شد و کشورهای سرپرست به استثنای ژاپن و آفریقای جنوبی، به صورت کشورهای امانت دار در آمدند. آن دسته از کشورهای تحت سرپرستی که استقلال خویش را به دست نیاوردند، به سرزمین‌های امانتی معروف شدند. سرپرستی کشورهای آفریقای جنوب غربی که از مستعمرات آلمان بود پس از جنگ جهانی اول با شکست آن دولت از طرف جامعه ملل متفق به اتحادیه آفریقای جنوبی داده شد. پس از جنگ جهانی دوم، از هنگامی که سازمان ملل جانشین جامعه ملل شد، کلیه سرزمین‌های تحت سرپرستی یا مستقل، به سرزمین امانتی تبدیل شدند فقط آفریقای جنوب غربی نمونه ای استثنایی بود چون دولت اتحادیه آفریقای جنوبی نه تنها از اعطای استقلال به آن سرزمین یا تبدیل آن سرزمین امانتی خودداری کرد بلکه با پیاده کردن نظام آپارتاید (تبعیض نژادی) و سایر قوانین خود در آن جا سعی در ادغام این سرزمین با خاک خود داشت. مجمع الجزایر کارولین، ماریانا و مارشال واقع در اقیانوس آرام که در گذشته تحت سرپرستی ژاپن بودند در سال 1948 به صورت سرزمین‌های امانتی به حکومت ایالات متحده آمریکا سپرده شدند. حکومت آمریکا به دلیل اهمیت راهبردی این جزایر، تاسیسات نظامی در آن جزایر احداث کرده است. این جزایر به جای مجمع عمومی، تحت حاکمیت شورای امنیت قرار دارد. از دیگر قلمروهای بین‌المللی که مستقماً زیر نظر سازمان ملل اداره می‌شود می‌توان مقر سازمان ملل را در نیویورک نام برد که طبق قراردادی که با ایالات متحده آمریکا دارد عمل می‌کند. حکومت مشترک:  کشورهایی که به وسیله دو  حکومت خارجی به طور مشترک اداره می‌شوند، در اصطلاح کاندومینیوم (condominium) موسومند. امروز آندورا به طور رسمی کشوری مستقل و عضو سازمان ملل متحد است ولی چون تحت نظارت رئیس جمهور فرانسه و اسقف عرقل در اسپانیاست، می‌توان آنرا کاندومینیوم به شمار آورد. در منطقه واقع بین عمان برونگان و سرزمین اصلی عمان، سه منطقه بسیار کوچک وجود دارد که اداره آن‌ها میان فجیره و شارجه و عجمان و عمان مشترک است  مناطق بی طرف:  مناطق بی طرف به صورت‌های گوناگون دیده می‌شود بی طرفی ممکن است فقط در عرصه نوعی سیاست خارجی که یک دولت به دلخواه و بنا بر مصالح خود در پیش می‌گیرد وجود داشته باشد،(مانند سوئیس در سال 1815) یا ممکن است به وسیله یک دولت بر دولت دیگر تحمیل شود (مانند اتریش در 1955 و ایران در جنگ‌های اول و دوم جهانی که به ناچار بی طرفی را پذیرفتند). گاهی از اصطلاح بی طرفی معنای غیر نظامی بودن یا استفاده مشترک دو دولت مجاور برداشت می‌شود. این مناطق اخیر را می‌توان در شمار قلمروهای دو ملیتی آورد. منطقه بی طرف میان کویت و عربستان سعودی در سال 1922 به علت وجود ذخایر نفتی پدید آمد. منطقه بی طرفی از سال 1922 میان عراق و عربستان سعودی به وجود آمد که منطقه غیر نظامی و با هدف استفاده غیر مشترک قبیله‌های کوچ رو از آب و چراگاه آنجا موجودیت یافته بود. علت وجودی این واحد‌های سیاسی بسیار کوچک را باید در نظام قبیله ای، وضعیت اقلیمی و توپوگرافی منطقه و نیز نقش سیاست استعماری دولت بریتانیا جستجو کرد. شهرهای آزاد،  بندر‌های آزاد و   مناطق آزاد:  در برخی مواقع استثنایی نیمه نخست قرن بیستم شهر‌های خود مختار به وجود آمدند و نام شهر آزاد به خود گرفتند که از آن جمله می‌توان وضع بندر دانزیک ( گدانسک امروزی) را در فاصله بین دو جنگ جهانی نام برد. در فاصله بین سال‌های 1919 و 1924 بندر فیّوم (ریه کای امروزی) نیز به صورت بندر آزاد اداره می‌شد و چون بیشتر جمعیت این شهر بریتانیایی بودند این بندر در سال 1924 به ایتالیا سپرده شد اما دوباره در سال 1945 به یوگوسلاوی سابق سپرده شد. واژه بندر آزاد از نظر بازرگانی به بندری گفته می‌شود که بتوان کالاهایی را به آن وارد و انبار کرد و یا به کالاهای دیگری تبدیل و در موقعیتی ویژه بار دیگر صادر کرد، بدون آنکه عوارضی به آن  تعلق گیرد.  بررسی تحولات ژئوپولیتیکی جهان:  نقشه سیاسی جهان از سال 1648 م زمانی که طبق معاهده وست فالیا حق حاکمیت حکومت‌ها در قلمرو سرزمین آنها به وسیله قدرت‌های بزرگ اروپایی به رسمیت شناخته شد، شکل گرفت. فرایندهایی که در موجودیت نقشه سیاسی جهان و تغییرات آن نقش داشته اند بررسی می‌شود:  1. اکتشافات جغرافیایی  2.جنگ‌ها و تغییرات عمده ژئوپولیتیکی: جنگ‌ها همیشه موجب گسترش ارضی قدرت‌های پیروز و کاهش ارضی شکست خوردگان بوده است.  3. تجزیه امپراتوریها: مانند از هم پاشیدن امپراتوری‌های مستعمراتی بریتانیا و فرانسه و فروپاشی شوروی و تجزیه یوگوسلاوی.  4.فرایند‌های جداسازی و جدایی طلبی: جداسازی، فرایندی تحمیلی است که از سوی قدرت‌های پیروز و سیاست بین‌الملل صورت می‌گیرد همچنین موجب پیدایش مرزهای تحمیلی می‌شود مانند تقسیم آلمان، کره، ویتنام؛ در صورتی که جدایی طلبی، اساس ناسیونالیستی و قوم گرایی و همچنین محصول خواست گروهی از مردم است که برای ایجاد حکومتی ملی تلاش می‌کند مانند ایرلند، بنگلادش و اکنون وحدت مجدد دو آلمان، دو ویتنام و دو یمن نتیجه عملکرد فرایند وحدت طلبی مردمی است که بر اثر خواست بیگانگان از هم جدا شده بودند. گاهی دو فرایند جدایی طلبی و وحدت خواهی به صورت متناوب در طی زمان عملکردی جالب توجه داشته و موجب تغییر مرزهای سیاسی شده است مانند اریتره و کشورهای بالتیک.  1. سال 1648 م معاهده وست فالیا: این معاهده در پایان جنگ‌های سی ساله مذهبی میان قدرت‌های اروپایی یعنی فرانسه، انگلیس، اسپانیا، آلمان، اتریش و هلند به امضا رسید و از دیدگاه جغرافیای سیاسی از دو جهت حائز اهمیت است: اول آنکه با به رسمیت شناختن حکومت سرزمینی برای اولین بار سرزمین اساس نظام سلسله مراتبی قدرت را در اروپا تشکیل داد و مردم تابعیت خود را از شخص امپراتور به حکومت سرزمینی منتقل کردند و به همین دلیل این معاهده معمولاً به عنوان اولین حقوق بین‌الملل جدید معرفی می‌شود. در این معاهده حق حاکمیت حکومت‌ها در محدوده سرزمینی شان رسمیت یافت و دخالت در امور سایر کشورها به عنوان تخلف از حقوق بین‌الملل شناخته شد.  2.سال 1815 م و کنگره وین: دومین تغییر عمده در نقشه سیاسی اروپا و سایر قاره‌ها در سال 1815 در کنگره وین که در پایان جنگ‌های ناپلئون و در نتیجه سقوط وی تشکیل شده بود، به وجود آمد. در نقشه سیاسی که بعد از تقسیمات گرفته شده در کنگره وین به وجود آمد، امپراطوری های چند ملیتی گسترش یافته و در دهه‌های آخر قرن نوزدهم، نقشه سیاسی جهان باز دستخوش تغییراتی شد این تغییرات در اروپا و آمریکا عمدتا محصول نهضت‌های ملی گرایانه مردمی بود که تحت تاثیر انتشار پیام انقلاب فرانسه (آزادی، برابری، برادری) در ایجاد خود مختاری ملی تلاش می‌کردند. این مردم تحت رهبری مردمان سخت کوش و آزادی خواه موفق شدند به استقلال برسند.  3. سال 1918 م و معاهده صلح ورسای: در آستانه جنگ جهانی اول (1914) تنها دو کشور مستقل حبشه و لیبریه زینت بخش نقشه قاره آفریقا بودند و بقیه اراضی میان کشورهای قدرتمند اروپا یعنی بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، پرتغال، اسپانیا و بلژیک تقسیم شده بودند. بعد از جنگ جهانی اول، متفقین پیروز در جنگ سعی کردند همان روش جنگ‌های سابق را ادامه دهند و سرزمین‌های جدیدی از دست شکست خوردگان در جنگ بیرون آورند در نتیجه به این توافق دست یافتند که امپراتوری اتریش ـ هنگری باید به دو کشور تقسیم شود و نیز امپراتورهای آلمان و عثمانی تجزیه شوند. با توجه به این که تقسیم این دو امپراتوری آسان نبود، توافق کردند با ایجاد یک سیستم جدید نظارت بین‌المللی، در مستعمرات آلمان و عثمانی به عنوان قدرت‌های اداره کننده این مستعمرات و نه حاکم، عمل کنند. نقش متفقین در واقع تقسیم مستعمرات میان دولت‌های پیروز، تعریف و تعیین مرزها و مدت سرپرستی بر آنان بود، به ویژه کمسیون دایمی سرپرستی که بر کل سیستم نظارت عالیه داشت. سیستم سرپرستی جامعه ملل متحد دارای سه ویژگی مهم بود: الف-  بسته به میزان پیشرفت و توسعه مناطق به سه درجه A  و B و C  تقسیم می‌شود. در میان مناطق تحت سرپرستی درجه یک (A) عراق و فلسطین به بریتانیا و سوریه به فرانسه داده شد. اکثر مستعمرات آلمان در آفریقا در شمار مناطق تحت سرپرستی درجه دوم (B) بودند و در این موارد دولت سرپرست، مسئولیت رفاه مردم و اداره امور را هم به عهده داشت. توگولند و کامرون میان بریتانیا و فرانسه تقسیم شدند. تانگانیکا به بریتانیا و روآندا اوروندی به بلژیک داده شدند. سرزمین‌های تحت سرپرستی درجه سه (C)  به مناطقی اطلاق می‌شد که تحت قوانین سرپرستی به صورت بخش‌های ادغام شده در حکومت‌های سرپرست اداره می‌شدند و این عمل ظاهراً به نفع جمعیت بومی تلقی می‌شد.  ب ـ وظایف قدرت ‌های مستعمراتی نظیر تضمین آزادی، وجدان و مذهب مردم بومی، ممنوعیت سوء استفاده از مردم بومی برای قاچاق کالا، اسلحه و مواد مخدر و سرانجام ممنوعیت استفاده از این سرزمین‌ها برای هدف های نظامی حکومت‌های سرپرست و آموزش نظامی بومیان مگر به منظور اجرای هدف‌های انتظامی داخلی. در واقع عنوان کردن این وظایف برای حکومت‌های سرپرست و کوشش آن‌ها برای آماده کردن مردم بومی برای استقلال نهایی، پدیده سرپرستی را از نظام تحت الحمایگی جدا و متمایز می‌کرد.  ج ـ ناسیونالیسم که ابتدا با اعلامیه 14 ماده ای ویلسون در معاهده صلح ورسای مطرح شده بود در بسیاری از مستعمرات در حال رشد بود که سرانجام به تشکیل حکومت‌های ملی چندی انجامید ولی جنگ جهانی دوم در از بین بردن استعمار نقش مهمی به عهده داشت  4- سال 1945 و منشور سازمان ملل متحد: این سازمان در منشور خود به ویژه در نقطه یک به " اعطای حقوق مساوی و خود مختاری به ملت‌ها " متعهد شد. در منشور، همچنین پدیده جدیدی به نام سرزمین‌های امانتی جانشین نظام تحت سرپرستی سابق جامعه ملل متفق شد. 5- وقایع سال 1991 ـ 1992، فروپاشی شوروی و تحولات اروپای شرقی: سال 1991 ـ 1992 به دلیل تحولات مهم ژئوپولوتیک آن از دوره‌های مهم تغییر نقشه سیاسی جهان به شمار می‌رود. در این سال فروپاشی شوروی و به استقلال رسیدن کلیه جمهوری‌های پانزده گانه آن، تجزیه دولت فدرال یوگوسلاوی به پنج جمهوری مستقل، تجزیه چکسلواکی به دو کشور چک و اسلواک، کامل شدن وحدت آلمان و کامل شدن وحدت دو یمن را شاهد بودیم. این تغییرات بر خلاف گذشته محصول جنگ‌های جهانی و یا منطقه ای نبوده بلکه ابتدا بحران اقتصادی ـ اجتماعی نقش اساسی در فروپاشی شوروی ایفا کرد، سپس نیروهای ناسیونالیستی و تضاد‌های قومی که سال‌ها بر اثر سرکوب و فشار حکومت‌ها در زیر خاکستر پنهان بودند، از موقعیت بدست آمده استفاده کرده و به حرکت در آمدند. 6-تحولات ژئوپولیتیکی جهان از سال 1993 ـ 19 ژانویه 2001 : طی هشت سال گذشته مهمترین تحول نقشه سیاسی جهان حضور سه کشور مستقل به جمع کشورهای جهان بوده است. این کشورها عبارتند از جمهوری پالائو، جمهوری جزایر مارشال و کشور فدراتیو میکرونزی. این سه منطقه قبلا جزء سرزمین‌های امانتی تحت نظارت ایالت متحده آمریکا بودند و امروزه همگی عضو سازمان ملل متحدند از تحولات مهم در سال‌های آخر دهه 1990، آزاد شدن هنگ کنگ از استعمار بریتانیا و ماکائو از استعمار پرتغال است.  ریشه‌های نظام حکومت سرزمینی:  چشم انداز جغرافیای سیاسی جهان معاصر، جدیدترین الگوی پیوسته در تغییر ترتیبات فضایی ـ سیاسی است که بیش از پنج هزار سال در جریان بوده است. حکومت سرزمینی به عنوان مهم ترین واحد سیاسی سازمان یافته و تشکیل دهنده نقشه سیاسی جهان، پدیده ای نسبتا جدید است که سابقه آن به سه قرن پیش (صلح وستفالیا 1648 م) باز می‌گردد. تا اوایل قرن بیستم حکومت آشانتی در آفریقای غربی هنوز تحت تاثیر غرب و تحولات آن قرار نگرفته بود. در دهه اول وجود زمینه مساعد جغرافیایی یعنی خاک حاصل خیز، آب فراوان، موقعیت دفاعی مناسب و اقلیم مساعد، بی تردید در پیدایش تمدن‌های اولیه و نیز ظهور بعضی دولت‌های باستانی موثر بوده است.   نقش طایفه و قبیله و سازمان دهی سیاسی فضا:  انسان‌هایی متوجه شده بودند که شیوه زندگی و شرایط محیطی عوامل تعیین کننده تعداد افرادی است که می‌توانند با یکدیگر روابط نزدیک برقرار کنند. در آفریقای جنوبی طایفه بوشمن دقیقا با این دو محدودیت روبروست. این طایفه که به منطقه خشک و بی حاصل رانده شده است هنوز هم از راه شکار ارتزاق می‌کند و این کار را به صورت گروه‌های 60 نفری ـ که طایفه خوانده می‌شود ـ انجام می‌دهد و این مردمان با توجه به طایفه‌های خود به مرز و بوم خودشان آگاهی  و وابستگی شدیدی دارند چنین ویژگی‌هایی را می‌توان در بومیان استرالیایی نیز یافت. اما با این حال قبایل به دلایل گوناگون نسبت به طایفه‌ها در ایجاد سازمان‌های سیاسی فضایی موفق ترند. دلایلی نظیر : 1. وجود یک رئیس قدرتمند در قبیله و صادر کردن دستورات قانونی توسط وی ؛ 2. حدود قلمرو قبیله مشخص تر است ؛ 3. افراد قبیله از رئیس قبیله تبعیت می‌کنند ؛ 4. قبیله در اطراف یک مکان مرکزی موجودیت می‌یابد که در شکل گیری شهرها و مراکز پر رونق و موفق نقش موثری دارند.  نقش مکان‌های مرکزی:  تعدادی از مکان‌های مرکزی به دلیل داشتن مزایای ویژه به تدریج به صورت مراکز شهری واقعی در آمده اند و اهمیتی فراتر از محدوده قلمرو قبیله ای پیدا کرده به صورت کانون تجاری میان منطقه ای درآمده اند. چنین وضعی درباره شهرهایی که در "کمربند ساوانا" ی آفریقای غربی واقع شده اند پیش آمد. جغرافیدانان تاریخی از وجود دولت‌های واقعی با سنت‌های آفریقایی در سال‌های بین 300 ـ 1600 م نام می‌برند. این دولت‌ها از نظر سیاسی زیر نفوذ دره نیل و از نظر مذهبی زیر نفوذ شهر مکه قرار داشتند اما ویژگی‌های مردم آن‌ها، آمیزه ای از قبیله‌های افریقایی بود. شهر‌های ایران در دوران باستان، مرکز تمدنهای اولیه کره زمین، به دلیل نقش مرکزی که داشتند، به صورت شهرهای مشهور جهان درامدند.  حکومت‌های باستانی 1. خاورمیانه:  مردم هلال خضیب نه تنها کاشت گیاهان و دانه‌ها را آموخته بودند بلکه در پنج  هزار سال پیش از میلاد در دهات کوچک پایین کوهی، نتایج کاربرد برخی روش‌های جدید کشت برای افزایش محصول را به نمایش می‌گذاشتند.  حکومت‌های ایران باستان : 4500 سال پیش از میلاد در شرق بین النهرین تمدنی به نام عیلام رواج داشت که در اطراف شهر شوش به وجود آمده بود این مردم کاشت زمین و رام کردن جانوران را آموخته بودند. در شمال کشور شوش، قوم ماد که پس از بر انداختن دولت آشور به قدرت رسیده بود حکومت ماد را تشکیل داد. هسته سیاسی این قوم در شهر اکباتان قرار داشت. گرچه حکومت ماد به دست حکومت پارس سرنگون شد، راه را برای شکوفایی فرهنگ و تمدن پارس هموار ساخت. پارس‌ها زبان آریایی و الفبای 36 حرفی خود را از ماد‌ها آموختند و به جای لوح گلی از کاغذ پوستی و قلم برای نوشتن استفاده کردند. حتی گفته شده است که کیش زرتشتی ایشان  اعتقاد به اهورا مزدا و اهریمن و نظام پدر سالاری نیز ریشه در فرهنگ و تمدن ماد دارد. قوم پارس پس از بر اندازی قوم ماد، حکومت شاهنشاهی پارس را به وجود آورد که در زمان داریوش به حد اکثر گستردگی خود رسید. به گفته تاریخ نگاران، حکومت شاهنشاهی و امپراتوری هخامنشی، بزرگترین سازمان سیاسی پیش از روم قدیم و یکی از خوش اداره ترین دولت‌های تاریخی به شمار میرفت. از شاهکار‌های پارسی‌ها، ابتکار‌هایی بود که در زمینه حمل و نقل داشتند  به گفته ویل دورانت، تخت جمشید (پایتخت با شکوه دولت هخامنشی) که امروزه تنها ویرانه‌های آن بر جا مانده است تقریبا از همه کلیساهای اروپا بزرگتر بود و می‌توان گفت که زیباترین بنای ساخته دست بشر.  مصرباستان : با اینکه احتمالا در زمان‌های بسیار دور بین النهرین پیشرفته تر از مصر و منطقه سند بود، مصر باستان از نظر جغرافیایی ـ سیاسی تا ثیرات ژرف تری بر جهان گذاشت. فلسفه سیاسی مصر و فعالیت‌های فراعنه آن به کشور‌های پادشاهی ساوانای آفریقای غربی و بسیاری از حکومت‌های قبیله ای آفریقای سیاه را ه یافت. برجسته ترین ویژگی مصر باستان صرف نظر از موقعیت محوری و دفاعی مناسب و ظرفیت تولیدی بالا، طول عمر  امپراتوری بود. غالب مورخان، دوره واقعی امپراتوری مصر را بین سال‌های 2650 تا 1100 ق. م شناسایی کرده اند با وجود این، ریشه‌های تمدن از جمله ریشه‌های نظام حکومت را باید در مصر و بین النهرین جستجو کرد. ظرفیت بالای تولید در بین النهرین و مصر، باعث به وجود آمدن طبقه ثروتمند و مرفه شهری شد که فرصت پرداختن به تفریح هنر و فلسفه را داشت.  2.آسیای خاوری :  نوآوری‌های خاورمیانه شاید در دو هزار سال پیش از میلاد و یا حتی پیش از آن به چین راه یافت. با این حال منابع تمدن چین کهن به درستی مشخص نیست، چون قدمت مدارکی که بر تمدن چین دلالت دارد به 5000 سال می‌رسد اما این مدارک از دو هزار سال پیش از میلاد پیوسته و قابل اعتماد بوده، بر منحصر به فرد بودن فرهنگ چینی دلالت دارد. در زمین‌های پست رودهای هوانگ – وی در شمال چین، پادشاهی‌هایی پدید آمد که کهنترین آنها – که اطلاعات کافی از آن در دست است- سلسله شنگ (ین) است. این پادشاهی با گسترش در اطراف  شهر کهن آنیانگ موجودیت یافت و چین را به صورت یک حکومت واقعی یکپارچه در آورد.  3.آفریقای غربی :  منطقه ساوانای آفریقای غربی میان صحرا در شمال و جنگل‌های استوایی در جنوب واقع شده است. روابط بازرگانی میان مردم محروم و مردم مناطق جنگلی و وجود معادن طلا و نمک در منطقه ساوانا موقعیت مناسبی برای مردم این منطقه به وجود آورده بود، به طوری که آنها از طریق دره نیل با اندیشه‌های سیاسی آشنا شده، اطلاعاتی در زمینه اهمیت آهن و نقش آن در ایجاد قدرت و کاربرد نیروی انتظامی برای اخذ مالیات و بر قراری نظم به دست آورد ند. به این ترتیب شهرهای آفریقای غربی به صورت مراکز بزرگ داد و ستد در آمدند و حوزه نفوذ گسترده ای پدید آوردند بنابراین نوعی دولت ـ شهر موجودیت یافت. دولت غنا که شامل بخش‌هایی از دو کشور مالی و موریتانی امروزی بوده است یکی از کهن ترین حکومت‌های قدرتمند و با ثبات آفریقای غربی به شمار می‌رود. 4.آمریکای جنوبی و مرکزی :  در پایان قرن پانزدهم میلادی بخش‌های مختلف قلمرو سرخپوستان امریکا در مراحل مختلف سازماندهی سیاسی جغرافیایی بودند. در بخش جنوبی آمریکای جنوبی مردمی می‌زیستند که معیشت آنها از راه شکار تامین می‌شد. اگر چه حکومتی سازمان یافته تشکیل نشد با این حال واحد‌های سیاسی قبیله ای در این منطقه را باید نشان دهنده پیشرفت عمده در جهت ایجاد حکومت دانست.  الف) حکومت آزتک‌ها و امپراتوری اینکا : اوج تکامل سیاسی بومی در قاره امریکا را باید در آمریکای مرکزی و کوه‌های مرکزی آند یافت این تکامل سیاسی هم زمان با توسعه کشاورزی سازمان یافته روی داد. جامعه ی مایان مذهبی بود و روحانیون آنرا اداره می‌کردند در حالی که در جوامع تولتک و آزتک نظامی بودند و ساختاری به مراتب پیچیده تر داشتند. در آمریکای مرکزی، حکومت آزتک یکی از پیشرفته ترین حکومت‌های پیش از پیدایش اروپای جدید بود. در واقع حکومت آزتک را تعداد محدودی سرخپوست که با فن آوری تولتک، آشنایی داشتند به وجود آوردند. تنوچ تیتلان، پایتخت آزتک نیز بعدها مقر حکومت اسپانیای جدید و سرانجام کانون حکومت امروزی مکزیک شد. کوه‌های آند مرکزی در آمریکا از این جهت که در بر گیرنده ی تشکیلات وسیع بومیان سرخپوست بود، شهرت خاصی دارد در واقع این امپراتوری جانشین تمدن‌های قدیمی تری شد که در اطراف دریاچه تی تی کاکا به وجود آمده بود. امپراتوری اینکا به دلیل داشتن انسجام و ثبات بیشتر، خشونت کمتر و دیدگاهی انسانی تر از آزتک‌ها، تنها امپراتوری واقعی بود که در آمریکا پدید آمد. هسته اصلی این امپراتوری را شهر کوزکو و حومه آن تشکیل می‌داد. از چند نظر و بسیاری جهات دیگر امپراتوری اینکا به امپراتوری‌های ایران و روم شباهت داشت.  حکومت‌های اروپایی:  توالی رویدادهایی که منجر به ظهور نظام حکومت در اروپا شد، قبل از میلاد مسیح آغاز شده بود. نیاز فزاینده جوامع پیشرفته دره نیل و سرزمین‌های پست بین النهرین به مواد خام، عامل عمده انتقال انگیزه‌های اولیه از خاورمیانه به جنوب شرقی اروپا شد.  1- یونان باستان: طی اولین هزاره قبل از میلاد، یونانی‌ها از جهات مختلف شالوده تمدن اروپایی را پی ریزی کردند. تمدن یونانی هر چند پیوسته نبود، گسترش یافت. این وضعیت در پیدایش دولت ـ شهرها موثر افتاد. به بیان دیگر ارتباط میان شهرکها به دلیل راحت تر بودن راه آبی بیشتر از طریق دریا صورت می‌گرفت. از طرف دیگر اصالت فرد و استقلال، دو ویژگی مهم یونانیان قدیم بود. آنها در انزوای نسبی خود، در زمینه سیاست و حکومت، دست به تجربیاتی سازنده زدند. در عصر یونان باستان، فلسفه سیاسی و اداره امور عمومی به صورت علم درآمد. افلاطون و ارسطو از معروف ترین فیلسوفان این عصر به شمار می‌روند.  2- امپراتوری روم: آنچه باعث سقوط یونانی‌ها شد، در موفقیت رومی‌ها موثر افتاد. امپراتوری روم از یک ملت پراکنده که در دولت ـ شهرها به سر می‌برند تشکیل نشده بود بلکه از ملتی واحد با سرزمینی پیوسته و ممتد به وجود آمده بود. شهر رم هسته سیاسی این امپراتوری را تشکیل می‌داد. حدود 400 سال ق. م (در زمان اوج جلال و شکوه یونان)، ایتالیا سرزمینی متشکل از پدیده‌ها و ملت‌های گوناگون بود. روم پس از برقراری وحدت در شبه جزیره به صورت نیرویی عمده در سراسر منطقه مدیترانه درآمد. با این همه، فرهنگ یونانی، یک تاثیر عمده در تمدن رومی‌ها گذاشت و هویت یونانی با وجود تهاجم شدید رومی‌ها حفظ شد. امپراتوری روم اولین امپراتوری به مفهوم امروزی است. این امپراتوری دارای مستعمرات بود و گروه‌های نژادی گوناگون را زیر چتر خود داشت. اگرچه امپراتوری روم از نظر نظام حکومتی کاملا متمرکز بود، ساختار سیاسی آن، برخی عناصر فدرالیسم را نیز دربرداشت یعنی تا حدودی به مناطق غرب رود راین و شرق دانوب سفلی، خودمختاری اعطا شده بود.  3- اروپا ی فئودال: اروپا در فاصله نیمه قرن هشتم تا اواخر قرن دوازدهم تحت تسلط نهاد‌های فئودالی قرار داشت، موسسات قضایی رومی و نهاد‌های دیگری که از حقوق افراد حفاظت می‌کردند، ضعیف شدند. پادشاهان جدید از طریق حقوق خصوصی، قدرت شخصی، نفوذ، ثروت و تابعیت کنت ها، بارون ها، دوک‌ها و سایر نمایندگان فرمانروایی میکردند به این ترتیب به طور کلی د و.... کلمات کلیدی مرتبط: جزوه جغرافیای سیاسی , جزوات خلاصه ,منابع آمادگی ,رشته جغرافیا ,مبانی جغرافیای سیاسی ,معرفی، ماهیت و قلمرو جغرافیای سیاسی: ,کمک جغرافیدانان ,سیاسی به علوم اجتماعی، علوم سیاسی ,روابط بین‌الملل , مقالات مرتبط در این دسته